Qadın klassik kostyumunun qlobal inkişafı

                                            İlk cəhdlər və suffrajetlər dövrü (XIX əsrin sonu – XX əsrin əvvəlləri)

      Qadınların kişi geyimlərinə maraq göstərməsi XIX əsrin sonlarına təsadüf edir. Həmin dövrdə bəzi cəsur qadınlar cəmiyyətin geyim normalarına qarşı çıxaraq, kişi kostyumunu öz üzərlərində sınaqdan keçirməyə başladılar. Məsələn, fransız aktrisa Sara Bernar (Sarah Bernhardt) 1870-ci ildə özəl olaraq onun üçün tikilmiş şalvarlı kostyumla Paris cəmiyyətini şoka salmışdı. O, bu maskülen stili “oğlan paltarı” adlandırırdı və bu addımı ilə həm reklam məqsədi güdmüş, həm də dövrün kişi hökmranlığına etirazını ifadə etmişdi. Qadının şalvar və pencəkdə görünməsi o vaxtlar cəmiyyət üçün o qədər qəbuledilməz idi ki, Bernarın bu addımı əsl sensasiya yaratmışdı. Həmin illərdə qadınlar əmək fəaliyyətinə daha çox cəlb olunduqca geyimdə praktikliyə ehtiyac yaranırdı. Xüsusilə şəhərlərdə sırf zərif cinsə məxsus peşələrdə çalışan qadınlar (məsələn, telefonçu, katibə və s.) kişi köynəkləri, sərt yaxalıqlar və qalstuk taxmağa başladılar. Belə “uniforma” qadınların ciddi iş mühitində özlərini təsdiqləməsinə xidmət edirdi və “kişilərin dünyasında” onların da danılmaz yeri olduğunu göstərirdi. Artıq qadınlar müəyyən fəaliyyət sahələrində ayrıseçkiliklə qarşılaşmamaq üçün geyimlərində kişi üslubuna xas detallar tətbiq edirdilər.

XIX əsrin əvvəllərində qadın hüquqları uğrunda mübarizə – suffrajetlər hərəkatı qadın geyimində yeni tendensiyanı daha da dərinləşdirdi. 1910-cu ildə Amerika Xanım Dərzilər Assosiasiyası tərəfindən xüsusi bir “suffrajet kostyum” modeli yaradıldı. Bu kostyum uzun ətəkli (topuğa qədər) şalvar, jaket və köynəkdən ibarət idi və dövrün dəbdə olan addım atmağı çətinləşdirən dar ətəklərə (hobble skirt) qarşı praktiki bir alternativ təqdim edirdi. Suffrajet kostyum qadınlara daha sərbəst hərəkət imkanı verməklə yanaşı, simvolik olaraq sosial hüquqlar uğrunda mübarizəsini də ifadə edirdi. 

Eyni dövrdə məşhur moda dizayneri Koko Şanel də (Coco Chanel) qadın geyimində inqilab etməyə başladı. Şanel Birinci Dünya müharibəsi illərində korsetləri kənara qoyub, rahat biçimli kostyumlarla qadınlara yeni üslub təklif etdi. Və 1914-cü ildə onun ilk qadın kostyumu – kürk haşiyəli pencək və topuğa qədər uzun ətək dəsti təqdim olundu.

Zərif və rahat olan bu kostyum tezliklə böyük populyarlıq qazandı. Beləliklə, Şanelin sayəsində modern anlamda ilk qadın kostyumu – qadın bədən quruluşuna uyğunlaşdırılmış klassik kostyum modada öz yerini tutdu.

Birinci Dünya müharibəsinin özü də qadın geyim tərzini dəyişdi, müharibə zamanı ağır sənayedə və fabriklərdə çalışan qadınlar praktik məqsədlə şalvar geyinirdilər (məhz bu illərdə Britaniyada qadın fəhlə geyiminə “şalvar kostyumu” deyilirdi). Bütün bu faktorlar 1920-ci illərə doğru Qərbdə qadın kostyumunun getdikcə daha sürətlə qəbul olunmasına zəmin yaratdı.

                             Hollivud, müharibə və qadın azadlığının ilk nümunələri  (1930–1950-ci illər)

    1930-cu illərdə qadın kostyumunun cəlbediciliyini artıran önəmli mədəni hadisələr baş verdi. İfaçı-aktrisa Marlene Ditrix (Marlene Dietrich) dövrün tabularını yıxaraq səhnədə və filmlərdə smokinq tipli kostyumlar və silindr şlyapa ilə çıxış etməyə başladı.

Onun 1930-cu illərin əvvəllərində çəkildiyi “Morocco” və “Blonde Venus” filmlərində kişi smokingində mahnı ifa etməsi böyük diqqət çəkdi. Ditrixin bu obrazı qadın kostyumunun seksual və cazibədar da ola biləcəyini göstərdi və cəmiyyətin bu geyimə baxışını xeyli yumşaltdı.

Həmin dövrdə siyasi arenada da kiçik, lakin mühüm addımlar atılırdı. 1933-cü ildə ABŞ-də bir ilk yaşandı – birinci ledi Eleanor Ruzvelt rəsmi bir tədbirdə şalvarla görünərək, bu geyimlə cəmiyyətə çıxan ilk birinci ledi oldu. O, süvari gəzintisindən qayıtdığı üçün imkan tapıb kostyumunu dəyişə bilməmiş və Ağ Evdəki Pasxa yumurtası roll-u tədbirinə şalvarla ev sahibliyi etmişdi. Hərçənd bu, zəruri haldan doğan “qayda pozuntusu” idi, amma xanım Ruzvelt şalvarlı geyimini cəsarətlə daşıdı və media qarşısına çıxmaqdan çəkinmədi. Bu hadisə qadınların rəsmi mühitdə şalvar geyinməsi istiqamətində rəmzi də olsa, bir dönüş nöqtəsi idi.

1940-cı illərdə İkinci Dünya müharibəsi qadınların geyimində növbəti sıçrayışa səbəb oldu. Kişilər cəbhədə olarkən minlərlə qadın fabrik və digər ağır sənaye sahələrində çalışmağa başladı, nəticədə kombinezon, şalvar, sadə köynəklər kimi praktik iş geyimləri qadınlar arasında geniş yayıldı. ABŞ-də məşhur “Rosie the Riveter” obrazı – başına yaylıq bağlamış, işçi kombinezonlu güclü qadın imici məhz bu dövrdə yarandı və qadınların ənənəvi rollardan kənara çıxaraq, “kişi işlərini” və geyimlərini mənimsədiyini göstərdi. 

Maraqlıdır ki, eyni illərdə Amerikanın cənub-qərbində “pachuca” adlanan meksikalı-amerikalı qadınlar da ortaya çıxdı; onlar geniş kişi kostyumları – zoot suit geyinməklə üsyankar bir imic nümayiş etdirirdilər. Pachuca qadınları ənənəvi “qadınlar yalnız evdar ola bilər” düşüncəsini rədd edir, gang üslubunda kostyumları ilə həm sərt, həm də feminist mesaj verirdilər.  Onların şalvarlı, geniş pencəkli geyimi qadın azadlığı və müstəqilliyinin simvolu kimi qəbul olunurdu.

Müharibədən sonrakı dövrdə (1940-cı illərin sonu – 1950-ci illər) cəmiyyətdə müəyyən geri dönüş müşahidə edildi. Kişilər cəbhədən qayıtdıqdan sonra qadınların yenidən ənənəvi evdar rollarına çəkilməsi təbliğ olunurdu. Moda dünyasında Kristian Dior 1947-ci ildə təqdim etdiyi “Yeni Görünüş” (“New Look”) ilə qadın siluetini yenidən incə belli, ətəyi geniş donlar formasına qaytardı. Bu, bir növ 1950-ci illərin evdar qadın idealını əks etdirirdi və müharibə dövrünün praktiklik trendinə qısa müddətlik fasilə vermişdi. Lakin 1950-ci illərdə belə, bəzi qabaqcıl qadınlar kostyum geyinməyə davam edirdilər. Məsələn, məşhur aktrisa Ketrin Hepbern (Katharine Hepburn) artıq 1940-cı illərdən filmlərdə və real həyatda cəsarətlə şalvarlı kostyumlar geyinirdi. Onun 1942-ci ildə çəkildiyi “Woman of the Year” filmində canlandırdığı xarakter biznes kostyumunu populyarlaşdırdı və Hepbern özü də kişi stilli geyimin öncüllərindən biri kimi tanındı. Jurnalistlər onun “slack suit” (yəni şalvar-köynək dəsti) geyimini təqdir edir, bunun aktrisanın imicinə xüsusi şarm verdiyini yazırdılar. Beləliklə, 1950-ci illərə qədər artıq Hollivud sayəsində “qadın kostyum geyinərsə, cazibədar və fərqli görünə bilər” düşüncəsi yaranmağa başlamışdı.

Qeyd etmək lazımdır ki, XX əsrin ortalarına qədər bir çox yerdə qadınların şalvar geyinməsi hələ də açıq etirazla qarşılanırdı. Hətta bəzi Qərb ölkələrində “kişiyə oxşar geyim” qanun pozuntusu sayılırdı. Məsələn, ABŞ və Avropanın bir çox şəhərlərində qadınların şalvar geyinməsini qadağan edən köhnəlmiş qanunlar kağız üzərində mövcud idi (əksər hallarda tətbiq olunmasa da). Bütün bu maneələrə baxmayaraq, cəsur pionerlər və müharibənin gətirdiyi zərurətlər nəticəsində qadınlar üçün kostyum geyinmək ideyası tam sıradan çıxmadı, əksinə yeni bir mərhələyə qədəm qoydu.

                              İkinci dalğa feminizm və 1960-1970-ci illərdə klassik qadın kostyumu

 1960-cı illərdə Qərb dünyasında ictimai inqilablar qadın geyimində də inqilab yaratdı. Bu onillikdə qadınların kütləvi surətdə iş həyatına girməsi sürətləndi, məsələn, ABŞ-də 1960-cı illərin ortalarında işləyən qadınların faizi tarixi maksimuma çataraq 40%-i ötdü. Qadınlar iş həyatında nə qədər çox görünürdüsə, onların daha praktik və ciddi geyimlərə ehtiyacı bir o qədər artırdı.

1960-cı illərin ortalarında dizaynerlər qadınlar üçün xüsusi şalvarlı kostyumlar hazırlamağa başladılar. 1964-cü ildə fransız dizayner Andre Kurrej (André Courrèges) qadınlar üçün gündəlik və axşam geyimi kimi nəzərdə tutulan minimalist şalvar-kostyum kolleksiyasını təqdim etdi. 

 Bu andan etibarən şalvar artıq qadınların yalnız qeyri-rəsmi şəraitdə (məsələn, evdə və ya istirahətdə) geyinə biləcəyi bir atribut olmaqdan çıxdı, şəhərli işgüzar qadının qarderobunun bir parçasına çevrildi. Lakin 1960-cı illərin sonunda qadın kostyumu tarixində əsl inqilabı Yves Saint Laurent gerçəkləşdirdi. 1966-cı ildə o, qadınlar üçün dizayn etdiyi ilk smokinq dəstini – məşhur “Le Smoking” tuxedosunu modasevərlərə təqdim etdi.

Bu, qadın üçün hazırlanmış tam rəsmi kostyum idi: qara şalvar, smokinq pencək, ağ köynək və qalstuk. YSL-in bu cəsarətli addımı moda aləmində səs-küyə səbəb oldu. İlk başlarda ictimaiyyətin bir qismi bunu sərt tənqid etsə də, dizayner 1981-ci ildə verdiyi müsahibədə “Le Smoking”-in öz yaradıcılığında ən mühüm iş olduğunu söylədi. Doğrudan da, YSL hər yeni kolleksiyasında bu kostyumun yenilənmiş versiyasını təqdim etməyə davam etdi və beləliklə “Le Smoking” illər içində klassikləşdi. Bu kostyum qadınlara ilk dəfə tam mənada androgün (ikicinsli) bir görünüşdə, lakin eyni zamanda zərif qalaraq cəmiyyət arasına çıxmaq imkanı verdi. Həmin dövrdə bəzi ictimai məkanlar yenə də geriçilik göstərirdi, məsələn, Bu kimi insidentlər ictimai normaların hələ tam dəyişmədiyini göstərsə də, YSL-in “Le Smoking”-i geniş kütləyə güclü mesaj verirdi: “Əgər kişilər bunu geyinə bilirsə, mən niyə geyinə bilmərəm?” Başqa sözlə, bu kostyum qadın azadlığı və bərabərliyi ideyasını modanın dili ilə ortaya qoydu.

1970-ci illərdə Qərbdə qadın kostyumunun populyarlığı daha da artdı. Bir tərəfdən pop mədəniyyətdə bunun parlaq nümunələri meydana çıxdı: Bianka Caqqer (Bianca Jagger) 1971-ci ildə öz toyunda geyindiyi ağ rəngli, uzun ətəkli qadın kostyumu ilə hay-küy doğurdu və fotoları dünyaya yayıldı. Onun cazibədar və özündən əmin görünüşü qadın kostyumunu yenidən diqqət mərkəzinə gətirdi.

1970-ci illərdə həmçinin hüquqi-sosial sahədə də irəliləyişlər oldu. Məsələn, ABŞ-də 1972-ci il Title IX dəyişikliyi qızların məktəblərdə şalvar geyinməsi üzərindəki qadağaları aradan qaldırdı. Artıq gənc nəsil qızlar daha kiçik yaşlarından şalvarla sərbəst hərəkət etməyə, bunun normal olduğuna alışırdı. İkincisi, “uniseks” anlayışı gənclik mədəniyyətində yayılırdı – geyimdə cinsi fərqləri silən dəb cərəyanı həm oğlanlar, həm qızlar tərəfindən qəbul edilirdi. Bütün bunlar 1970-ci illərin sonunda qadın kostyumunun həm ciddi iş geyimi, həm də gənc nəsil üçün dəbli bir seçim kimi möhkəmlənməsinə gətirib çıxardı.

Bu dövrdə feminizm hərəkatının (ikinci dalğa feminizm) təsiri xüsusilə qeyd olunmalıdır. Qadınların azad seçim hüququnu, o cümlədən geyim azadlığını önə çəkən feminist ideyalar nəticəsində “qadın kimi geyinmək məcburiyyəti” anlayışı sarsıldı. Feministlər vurğulayırdılar ki, qadın istər istərsə makiyaj edib yüksək dikdaban geyinə, istərsə də idman ayaqqabısı və kostyum geyinib küçəyə çıxa bilər – əsas olan, onun seçim haqqıdır. Belə ideoloji zəmin qadınların kişi stili kostyumu öz qarderoblarına qatmasına mənəvi dəstək verdi. YSL-in smokinqini təqdim etdiyi il (1966) eyni zamanda Qərbdə qadın azadlığı hərəkatının yüksəliş dövrünə təsadüf etməsi təsadüfi deyildi, bu kostyumun özü də həmin hərəkatın rəmzi jestlərindən birinə çevrildi.

                                                                 “Power Dressing” dövrü: 1980-ci illər

1980-ci illərdə Qərbdə qadın kostyumu tək-tək fərqlənən imicdən çıxıb kütləvi bir trendə çevrildi. Bu illər “power dressing”, yəni “güc geyimi” konsepsiyasının zirvədə olduğu dövrdür. Qadınlar iş dünyasında daha yüksək mövqelərə doğru irəlilədikcə, geyimlərini də kişilərlə bərabər ciddilikdə qurmağa çalışırdılar.

Statistikaya görə, 1980-ci illərin ortasında bir çox inkişaf etmiş ölkədə qadınların əmək bazarındakı payı 50%-i keçmişdi. Bu, o demək idi ki, artıq təkcə katibə və ya müəllim kimi ənənəvi qadın peşələrində deyil, biznes, maliyyə, idarəetmə kimi sahələrdə də xeyli qadın çalışırdı. Belə bir şərait “iş qadını” obrazını yaratdı və onun standart geyimi – kostyum formalaşdı.

1980-ci illərin ikonik işgüzar qadın görünüşü geniş cibli, böyük astarlı (vatkalı) çiyinlərə malik kostyumlar idi. Dizayner Corcio Armani (Giorgio Armani) bu illərdə qadın kostyumlarına öz möhürünü vurdu – o, qadın pencəklərinə kişi pencəklərini xatırladan kvadrat biçim, iri çiyinlər verdi, ümumilikdə silueti bir qədər androginləşdirdi. Nəticədə “güc kostyumu” adlandırılan stil yarandı və karyera pillələrində irəliləməyə çalışan qadınlar arasında son dərəcə populyarlaşdı. 

Həmin illərdə televiziya və pop mədəniyyəti də bu imici möhkəmləndirdi: məşhur “Dynasty” (Dinastiya) serialındakı iş xanımı Aleksis Kolbi (Alexis Colby) obrazı daim dəbdəbəli ətək-kostyumlarla (gen astarlı pencək və uyğun ətək) görünərək milyonlarla tamaşaçıya nümunə olurdu. 

Hətta serialın populyarlığından yararlanaraq, real həyatda “Dynasty” markalı qadın kostyumları istehsal edildi. Pop ulduzlar da bu trendə qoşuldular: məsələn, müğənni Madonna 1980-ci illərin sonlarında “Vogue” klipində və fotosessiyalarda alt paltarları üzərindən kişi kostyumu geyinərək cəsarətli, androgin imiclə diqqət çəkdi.

Siyasət səhnəsində Marqaret Tetçer kimi qadın liderlər də bu dövrdə geyimlərində maskulin elementlərdən yararlanırdılar. Britaniyanın ilk qadın baş naziri olan Tetçer demək olar ki, daim kostyum (əksərən ətəkli kostyum) geyinərdi və onun stilisti 1987-ci ildə verdiyi açıqlamada bunun səbəbini belə izah edirdi: “O, özünü kişi dünyasında tapmışdı və həmin dünyanın bir parçası kimi görünməli idi”.

Tetçerin 1970-80-ci illərdə geyindiyi kostyumlar sonradan hərraclarda fantastik qiymətlərə satılaraq tarixi əhəmiyyət qazandı. Yəni 1980-ci illərdə qadının kostyum geyinməsi artıq bir normaya çevrilmişdi, bu onun cəmiyyətdə iddialı mövqe tutmaq niyyətində olduğunun mesajı idi.

                                                                              Yeni Dövr: 1990-cı illərdən günümüzə

1990-cı illərə doğru qadınların klassik kostyumu artıq Qərb dünyasında tam qəbul olunmuş bir geyim idi. Bu onillik həm də bir sıra rəsmi qadağaların aradan qalxdığı dövr oldu. Məsələn, inanmaq çətin olsa da, ABŞ Senatında qadınların şalvar geyinməsi 1993-cü ilə qədər qadağan idi. Həmin il senatorlar Barbara Mikulski və Carol Moseley-Braun etiraz edərək bu qaydanın ləğvinə nail oldular, nəticədə ABŞ Konqresində qadınlar ilk dəfə rəsmən şalvar-kostyumla iştirak etməyə başladılar. Bu kimi gecikmiş dəyişikliklər göstərir ki, hətta inkişaf etmiş ölkələrin belə bəzi mühafizəkar institutlarında qadın geyiminə qarşı mühafizəkarlıq uzun müddət yaşayırdı. Ancaq 1990-cı illərin ortalarından etibarən artıq bu cür baryerlər demək olar ki, hər yerdə yoxa çıxdı.

Bu cür nümunələr göstərir ki, artıq qadınlar “fəxri kişi” kimi görünməyə çalışmırlar – kostyumu öz şərtləri ilə geyinirlər və hər məkanda rahatlıqla daşıyırlar.

Hazırda qadın kostyumu həm rəsmi, həm gündəlik, həm də yüksək moda kontekstində tamamilə normallaşıb.

Nəticə etibarilə, qlobal miqyasda qadınların klassik kostyum geyinməsi uzun bir yol qət edərək, skandal və qadağalardan normallığa və çoxçalarlılığa gəlib çıxmışdır. Bu yolda əsas dönüş nöqtələri – Sara Bernarın cəsarətli addımı, suffrajetlərin praktik geyim tələbi, dünya müharibələrinin yaratdığı zərurətlər, 1960-70-ci illərin feminist ruhu, 1980-ci illərin “power dressing” ab-havası – hamısı bir-birinin zəminini hazırlayaraq, qadınlara bugünkü geyim azadlığını təmin etmişdir. İndi qadınlar həm kostyum geyinib “kişilər kimi” görünmədən də öz güclərini ifadə edir, həm də istəsələr kişi stilindən ilhamlanmış obrazlar yaradaraq bundan zövq alırlar. Klassik kostyum artıq cinsiyyətçi yanaşmadan uzaq, sadəcə bir geyim seçimi kimi qəbul olunur – istər məşhurların qırmızı xalçada geyindiyi dəbli smokinqlərdə olsun, istər siyasi liderlərin gündəlik iş geyimində.

 Azərbaycanda müstəqillik sonrası qadınların klassik üsluba keçidi  Sovet irsi və keçid dövrü (1990-cı illər)

Sovet dövründə qadınların şalvar geyinməsi əsasən istehsalat və hərbi forma ilə məhdudlaşırdı. Gündəlik həyatda isə qadınlar daha çox ətək və donlara üstünlük verir, klassik kostyum anlayışı əsasən ətəkli dəst kimi qəbul olunurdu.

1991-ci ildə müstəqilliyin bərpasından sonra geyim mədəniyyəti də dəyişməyə başladı. Lakin 1990-cı illərin ağır sosial-iqtisadi vəziyyəti, Qarabağ müharibəsi və maddi çətinliklər dəbi arxa plana keçirdi. Həmin dövrün geyim üslubu qarışıqlığı ilə yadda qaldı: iri çiyinli pencəklər, idman və klassik geyimlərin qarışığı, platformalı ayaqqabılar və üstünlük təşkil edən qara rəng. Qadınların böyük əksəriyyəti sadə və əlçatan geyimlər seçirdi.

1990-cı illərin sonlarından iqtisadi sabitliyin yaranması və xarici bazarlara açılma geyim zövqünü dəyişdirdi. Türkiyə və Avropadan idxal olunan qadın ofis geyimləri – pencək, ətək, şalvar və köynək dəstləri geniş yayıldı, klassik kostyumlara çıxış asanlaşdı. 2000-ci illərdə iqtisadi inkişaf və korporativ sektorun böyüməsi ilə işgüzar geyim standartları formalaşdı. Banklar, iri şirkətlər və dövlət qurumları qadın əməkdaşlardan klassik kostyum, yaxud şalvar-pencək dəsti və sadə rəngli köynəklər geyinməyi tələb etməyə başladılar. Beləliklə, şalvarlı kostyum qadınlar üçün tam qəbul olunan iş geyiminə çevrildi.

Bu dövrdə formalaşan işgüzar qadın obrazı səliqəli saç düzümü, təbii makiyaj və klassik üslubla xarakterizə olunurdu. Parlamentdə, dövlət qurumlarında və iri şirkətlərdə çalışan qadın rəhbərlər də bu geyim mədəniyyətinin yayılmasına nümunə oldular. Bununla yanaşı, klassik üslub yalnız kostyum demək deyil. Ətəkli dəstlər, pencək və klassik biçimli geyimlər də işgüzar imicin tərkib hissəsi sayılır. Əsas meyar peşəkar və səliqəli görünüşdür.

Müstəqillik dövründə gender bərabərliyi istiqamətində qəbul olunan qanunlar və dövlət proqramları da qadınların iş həyatındakı rolunu gücləndirdi. Nəticədə klassik kostyum Azərbaycanda qadınların peşəkarlığını, müasirliyini və ictimai fəallığını ifadə edən simvollardan birinə çevrildi.

Bu gün klassik kostyum azərbaycanlı qadın üçün geyim tərzi olmaqla yanaşı, peşəkar imicin və sərbəst seçimin göstəricisidir.